Профессия библиотекарь

Прафесія бібліятэкара, дакладней яе гісторыя, сыходзіць сваімі каранямі ў старажытныя часы, ёй ужо больш за чатыры з паловай тысяч гадоў. Спрадвеку бібліятэкар была адной з самых паважаных прафесій і мела вялікае дзяржаўнае значэнне. Узнікла яна разам з шумерскай культурай, дзе ўпершыню з’явіліся гліняныя каталогі.

6ba5712d-5808-496a-94e8-9bd763363ed2

tabl

Першымі бібліятэкарамі лічаць перапісчыкаў, якія склалі збор гліняных таблічак прыблізна ў 2500 годзе да н. э. Згадкі пра бібліятэкараў ёсць нават ў Бібліі.

Са з’яўленнем папіруса перапісчыкаў-бібліятэкараў станавілася ўсё больш. У эпоху Новага царства фараонам Рамзэсам II было сабрана больш за 20 000 папірусаў.

papir_1

55e58ac948277

Затым у VII стагоддзі да н. э. з’явіліся зборы кніг асірыйскага цара Ашшурбаніпала і бібліятэкі храма Эдфу ў Егіпце … І вось, нарэшце, у Грэцыі з’яўляецца само слова “бібліятэкар”, якое паходзіць ад грэчаскага – “збор кніг”. Спачатку бібліятэкі былі прыватнымі. Імі валодалі такія вялікія мужы Элады, як Платон, Арыстоцель, Еўклід, Еўрыпід. Бібліятэкарамі служылі рабы. Але як толькі ў Афінах з’явілася першая публічная бібліятэка Пісістрата, месца бібліятэкара адразу ж стала паважаным і ганаровым, а значыць, даступным толькі для свабодных грамадзян.

У Рыме бібліятэкі размяшчаліся ў асноўным на загарадных вілах. З часам іх захавальнікі з простай абслугі ператварыліся ў вытанчаных інтэлектуалаў, з якімі не цураліся абмяркоўваць філасофскія пытанні нават самыя ганарыстыя патрыцыі. Менавіта тады бібліятэкары сталі займацца збіраннем і апісаннем старажытных бібліятэк, чым і выратавалі такія рарытэты, як бібліятэкі Мітрыдат, македонскага цара Персея, Арыстоцеля.

У сярэднія вякі асноўныя бібліятэкі сканцэнтраваліся ў манастырах, а захавальнікамі кніг сталі манахі, на якіх быў ўскладзены абавязак – перапісванне кніг для іх далейшага захавання і распаўсюджвання. І гэта патрабавала ад бібліятэкараў не толькі пісьменнасці, але і каласальных ведаў практычна ва ўсіх галінах жыцця. Такім чынам, бібліятэкары сталі аднымі з тых, хто падрыхтаваў эпоху Адраджэння.

У гэту эпоху былі створаны дзве найбуйнейшыя еўрапейскія бібліятэкі са спецыяльным штатам абслугоўвання: бібліятэка Ларэнца Медзічы і Ватыканская, якія валодалі шырокім зборам антычных рукапісаў, першадрукаваных кніг і сачыненнямі антычных аўтараў. Велізарную ролю ў эпоху Адраджэння адыгралі і ўніверсітэцкія бібліятэкары. Менавіта яны стаялі каля вытокаў узнікнення нацыянальных бібліятэк. Небывалы да таго часу рост колькасці кніг стымуляваў цікавасць бібліятэкараў да практычных праблем арганізацыі фондаў і каталогаў. Бібліятэкары ператварыліся ў навукоўцаў. А сведчаннем павагі да гэтай прафесіі служыць фрэска ў старой бібліятэцы Ватыкана 1477 года : на фрэсцы намаляваны бібліятэкар, які трапляе прама ў рай.

AN00511861_001_l

Услед за Адраджэннем пачалася новая эпоха, якая патрабавала ўсё большага распаўсюджвання ведаў і, адпаведна, бібліятэк. Пад кантролем царквы ў розных краінах з’яўляліся нават школьныя бібліятэкі. Навуковая дзейнасць бібліятэкараў выйшла на міжнародную арэну, калі ў 1740 годзе ў Еўропе было створана «Commercium literarium» (кнігагандль) – установа для абмену выданнямі паміж бібліятэкамі Еўропы і Паўночнай Амерыкі.

У Расіі бібліятэчная справа развівалася падобным чынам. Першае летапіснае ўказанне на рускую бібліятэку адносіцца да 1037 года, калі Яраслаў Мудры сабраў перапісчыкаў для перакладу грэчаскіх кніг і перапіскі ўжо існуючых славянскіх кніг. Кнігі Яраслаў загадаў захоўваць у Сафійскім саборы Кіева.

Яраслаў Мудры

Яраслаў Мудры

Зрэшты, тады збор кніг не называўся бібліятэкай, а манахі, якія яе абслугоўвалі, – бібліятэкарамі. Упершыню падобныя назвы сустракаюцца ў знакамітай Генадзіеўскай Бібліі, якая была перакладзена і перапісана ў Ноўгарадзе ў самым канцы XV стагоддзя (1499г.). Грэчаскае слова для рускіх людзей было нязвыклым, таму на палях супраць яго перакладчык абавязкова рабіў тлумачэнне: «кніжны дом», «кніжная казна», «архіў». Бібліятэкары ж называліся захавальнікамі кніг.

Частка кніг з бібліятэкі Яраслава Мудрага была ахвяравана бібліятэцы пры Сафійскім саборы ў Полацку, дзе бібліятэчную справу курыравала Еўфрасіння Полацкая, займаючыся папаўненнем фондаў, перапіскай кніг і іх распаўсюджваннем. Яна лічыцца першай жанчынай-бібліятэкарам на Русі. А бібліятэка пры Сафійскім саборы ў Полацку – першай на тэрыторыі Беларусі.

1_html_m7284e142

Рускія бібліятэкі, нягледзячы на сваё манастырскае паходжанне, адразу ствараліся як універсальныя. У іх захоўваліся царкоўныя сачыненні, кнігі па граматыцы, логіцы, паэтыцы, юрыспрудэнцыі, астраноміі, геаграфіі, філасофіі, а таксама прытчы, загадкі, разнастайныя навучанні, зборнікі апавяданняў на грэчаскай мове, сачыненні энцыклапедычнага характару. Гэта непазбежна патрабавала ад бібліятэкара-манаха ўніверсальных ведаў. Словам, к XII стагоддзю «кніжныя дамы» і манахі-летапісцы былі ўжо ва Уладзіміры, Разані, Чарнігаве, Растове, Суздалі, Полацку і Пскове.

На працягу доўгіх пяці стагоддзяў толькі дзякуючы волі, веры і намаганням захавальнікаў кніг гарэў на Русі агеньчык пісьмовай культуры. Але з развіццём рускай дзяржавы, навукі і прамысловасці пачалося новае жыццё бібліятэк і бібліятэкараў. Са з’яўленнем прыказаў з’явіліся і прыказныя (ведамасныя) бібліятэкі, якія абслугоўваліся ўжо спецыяльнымі работнікамі – прыказнымі дзячкамі. Для гэтай працы патрабавалася абавязковае веданне сучасных замежных моў, а таксама латыні. Неабходна было задавальняць запыты не толькі служачых, але і выкладчыкаў створанай у 1687 годзе Акадэміі, а з 1696 года – нават замежных паслоў. Гэта патрабавала ведаў усё большага аб’ёму, і паступова бібліятэкары сталі падзяляцца па больш вузкіх спецыяльнасцях; напрыклад, вылучыліся бібліятэкары Пушкарскага і Аптэкарскага прыказаў і Прыказа друкаванага двара. Захавальнікі кніг станавіліся спецыялістамі па тэхніцы, вайсковай справе, фартыфікацыі, архітэктуры, астраноміі, матэматыцы, геаметрыі, геаграфіі і іншых навуках. Менавіта прыказныя бібліятэкары выраслі ў наступным стагоддзі ў бібліятэкараў свецкіх, незалежных ад дзяржавы і манастырскіх статутаў. Менавіта яны заклалі асновы бібліятэчнай думкі на ўсё XVIII стагоддзе.

Дзяржаўныя рэформы ў сферы палітыкі, эканомікі, культуры і адукацыі, праведзеныя ў Расіі ў першай чвэрці XVIII стагоддзя Пятром I, мелі вялікае значэнне таксама і для развіцця бібліятэк. Найбольш важнай падзеяй у гэтым шэрагу стала адкрыццё ў 1714 годзе ў Санкт-Пецярбургу першай у Расіі дзяржаўнай навуковай бібліятэкі, якая была перададзена ў 1724 годзе ў вядзенне Акадэміі навук. Да гэтага часу бібліятэкары ўжо заваявалі такую высокую рэпутацыю, што сам Пётр I разглядаў іх як «камандзіраў над акадэмікамі». Бібліятэкары вялі пасяджэнні вучонага савета, планавалі даручэнні акадэмікам, выслухоўвалі іх справаздачы. Пачаўся залаты век бібліятэкараў, якія сталі сапраўднымі даследчыкамі. Ім даводзілася папаўняць фонды прыватнымі калекцыямі, зборамі некаторых Прыказаў, купляць і абменьваць кнігі, усталёўваць сувязі з «Commercium literarium» і з замежнымі навуковымі ўстановамі. Таксама бібліятэка Акадэміі навук атрымлівала абавязковыя экзэмпляры ўсёй літаратуры, надрукаванай у айчынных друкарнях. На бібліятэкараў быў ўскладзены абавязак перакладаць на рускую мову грэчаскіх і лацінскіх аўтараў. Для гэтага неабходна была бліскучая адукацыя, і калі спачатку бібліятэкарамі станавіліся толькі энтузіясты-самавучкі, то ў сярэдзіне XVIII стагоддзя практычна ўсе яны былі выхадцамі з Акадэміі або чужаземцамі з тытуламі і еўрапейскай адукацыяй. Такі ўзровень культуры дазваляў бібліятэкарам ўваходзіць у высокія навуковыя і арыстакратычныя колы. Дзякуючы гэтаму прафесія бібліятэкара стала яшчэ больш паважанай і выгаднай ў кар’ерных і грашовых адносінах. І калі ў Расіі большасць гэтых людзей вядомыя толькі вузкаму колу прафесіяналаў, то ў Еўропе, напрыклад, служыў бібліятэкарам сам вялікі Гётэ!

Наступіла XIX стагоддзе, якое называюць стагоддзем кнігі, бібліятэк і бібліятэкараў. Бурна развіваецца друкарская дзейнасць, якая спрыяе росту колькасці кніг і бібліятэк: у Расіі адкрыліся пяць новых універсітэцкіх бібліятэк, бібліятэкі пры Інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту, Тэхналагічным інстытуце, Інстытуце грамадзянскіх інжынераў. А гэта непазбежна вабіла за сабой усё большы попыт на бібліятэчных служачых. Грашовыя асігнаванні на іх утрыманне адпускаюць ўжо не толькі прыватныя асобы, як раней, але і ўрад. Напрыклад, бібліятэка пры Віленскім універсітэце стала адной з першых бібліятэк у Паўночна-Заходнім краі, якой царскі ўрад штогод вылучаў асігнаванні.

Прафесія бібліятэкара становіцца ўсё больш прэстыжнай. Працаваць у бібліятэку ідуць выпускнікі ўніверсітэтаў і акадэмій, пісьменнікі, мастакі.

Трыццаць гадоў працаваў на пасадзе бібліятэкара Імператарскай публічнай бібліятэкі г.Санкт-Пецярбурга вядомы рускі байкапісец Іван Андрэевіч Крылоў. Мікалай Фёдараў, будучы бібліятэкарам маскоўскай Румянцаўскай бібліятэкі, стварае сваё філасофскае вучэнне. Дванаццаць гадоў быў дырэктарам бібліятэкі Казанскага ўніверсітэта геніальны рускі матэматык Мікалай Іванавіч Лабачэўскі. Амаль пяцьдзесят гадоў аддае бібліятэчнай справе вядомы пецярбургскі гісторык, археолаг і музычны крытык Уладзімір Стасаў. Таксама служаць бібліятэкарамі пісьменнік Уладзімір Адаеўскі, мовазнаўца з сусветным імем Мікалай Марр…

Але бібліятэкараў ўсё роўна не хапае, бо ў краіне ўзнікае новы тып бібліятэк, якія належаць розным навуковым таварыствам: грамадству гісторыі і старажытнасцяў расійскіх, фізіка-тэхнічным, матэматычным, геаграфічным, сельскагаспадарчым і інш. І пры кожным з іх – абавязковы збор кніг. Зноў прыйшлося рэарганізоўваць сістэму камплектавання бібліятэк, для чаго ўпершыню былі распрацаваны навуковыя методыкі. З гэтага ж часу асаблівая ўвага надаецца захаванасці фондаў і будаўніцтву новых спецыяльных будынкаў. Бібліятэкары пачынаюць падраздзяляцца на бібліёграфаў, бібліятэказнаўцаў і кнігазнаўцаў. А з другой паловы XIX стагоддзя яны становяцца яшчэ выдаўцамі і журналістамі, паколькі буйныя бібліятэкі пачынаюць выдаваць свае навуковыя часопісы.

Здавалася б, росквіт бібліятэчнай справы ў Расіі быў блізкі. Аднак на пачатку XX стагоддзя велізарная, але не наладжаная сістэма рускіх бібліятэк трывае крах. Багацце тыпаў і відаў бібліятэк, адсутнасць агульных статутаў, а таксама ўзаемадзеяння і планаў развіцця, падпарадкаванасць розным ведамствам – усё гэта ўскладняла працу бібліятэкараў. Фонды сталі велізарнымі, сістэмы ўліку і апрацоўкі састарэлі, бібліятэкары не спраўляліся, наспявала рэформа.

Ужо ў першыя гады савецкай улады паўсталі асновы прынцыпова іншага падыходу да арганізацыі бібліятэчнай справы: бібліятэка стала найважнейшым сацыяльным інстытутам. На аснове нацыяналізаваных фондаў былі створаны новыя бібліятэкі. А ў тых навуковых бібліятэках, якія працягвалі сваю дзейнасць у новых умовах, былі праведзены карэнныя змены адносна парадку абслугоўвання чытачоў. І галоўным новаўвядзеннем з’явілася тое, што навуковыя бібліятэкі былі адкрыты для масавага чытача праз міжбібліятэчны абанемент. Бібліятэчнае справа была пастаўлена на навуковую аснову, пачалі адкрывацца спецыяльныя вышэйшыя навучальныя ўстановы для падрыхтоўкі бібліятэкараў.

З дзевяностых гадоў XX стагоддзя пачаўся новы этап у развіцці бібліятэчных устаноў. Стала адбывацца тэхнічнае перааснашчэнне бібліятэк і ператварэнне іх у культурныя цэнтры на аснове новых тэхналогій. Бібліятэкі станавіліся цэнтрамі інфармацыі.

Цалкам змянілася і аблічча бібліятэкара. На сёняшні дзень бібліятэкар – гэта прафесіянал, які дасканала валодае навыкамі і ведамі ў галіне сучасных інфармацыйных, камп’ютэрных тэхналогій. Гэта спецыяліст, які запатрабаваны ў многіх сферах дзейнасці. Ен мае добрую гуманітарную падрыхтоўку, неабходны аб’ём спецыяльных ведаў, уменняў і навыкаў. Ведае замежную мову. Умее арыентавацца ў літаратуры, працаваць з электроннымі дакументамі. Бібліятэкар – штурман у акіяне інфармацыі, умелы каталагізатар, інфармацыйны пасрэднік, web-майстар, адміністратар баз дадзеных і г.д. Яму ўласцівы прафесійнае мастэрства і наватарская творчасць. Ён дастаткова кампетэнтны. Любоў да людзей робіць бібліятэкара клапатлівым, уважлівым, таварыскім, добрым чалавекам. Менавіта ў гэтым выяўляецца вышэйшы гуманізм бібліятэчнай прафесіі. Бібліятэкар – прафессія шматгранная, энцыклапедычная, актуальная. І што важна ўвесь час бібліятэчны спецыяліст мэтанакіравана займаецца павышэннем кваліфікацыі, паляпшае свае веды і навыкі на працягу ўсёй сваёй працы.

Бібліятэкар 21 стагоддзя – гэта не проста супрацоўнік бібліятэкі, які выдае чытачам кнігі – гэта сувязное звяно паміж мірам інфармацыі, тэхналогій і карыстальнікамі бібліятэк.

Бібліятэчная адукацыя – першы крок у авалоданні прафесіяй, пачатак руху да вяршынь прафесіяналізму, шляху, які працягнецца затым праз усё жыццё.

Работа ў бібліятэцы – гэта:

– бібліятэчнае абслугоўванне: бібліятэкар выдае літаратуру на абанеменце і ў чытальнай зале, дапамагае карыстальнікам у пошуку і выбары дакументаў (выкарыстанне пры абслугоўванні інфармацыйных і тэлекамунікацыйных тэхналогій);

– забеспячэнне карыстальнікам доступу да баз дадзеных як набытых, так і асабістай генерацыі;

– выкананне вусных і пісьмовых запытаў карыстальнікаў, складанне паказальнікаў;

– камплектаванне фонду бібліятэкі, апрацоўка дакументаў, састаўленне і работа з каталогамі, базамі дадзеных;

– работа па ўліку і захаванню фонду, перавод дакументаў у лічбавы фармат;

–  арганізацыя кніжных выстаў, праглядаў літаратуры, правядзенне масавых мерапрыемстваў і інш.

Бібліятэкар павінен ведаць:

- асновы бібліятэчнай справы і бібліяграфіі;

- асноўныя бібліятэчныя і тэхналагічныя працэсы;

- асновы інфармацыйных тэхналогій для арганізацыі дзейнасці медыяцэнтраў ва ўмовах бібліятэк;

- тэарэтычныя і метадычныя асновы фарміравання інфармацыйнай культуры;

- формы, метады індывідуальнай і масавай работы з чытачамі;

- асновы працоўнага заканадаўства;

- правілы і нормы аховы працы і пажарнай бяспекі.

Бібліятэкар павінен умець:

- абслугоўваць чытачоў, афармляць і выдаваць літаратуру на дом;

- арганізоўваць выставы, культурна-асветныя мерапрыемствы, гурткі і клубы рознай тэматыкі;

- ствараць і абслугоўваць электронныя каталогі, Интернет-сайты;

- прадастаўляць паслугі па захаванню і раздрукоўванню інфармацыі з электронных носьбітаў;

- запаўняць неабходную дакументацыю, у тым ліку на атрыманне новых кніг.

Якасці, якія забяспечваюць паспяховасць выканання прафесійнай дзейнасці бібліятэкара:

- добрая памяць, якая неабходна для запамінання размяшчэння кніг на паліцах, сюжэтаў прачытаных твораў з мэтай ацэнкі і рэкамендыцыі чытачам;

- досыць хуткае чытанне, якое дазваляе ведаць змест як мага большай колькасці кніг;

- добры зрок;

- уседлівасць, уменне засяроджвацца на адной дзейнасці, здольнасць да хуткай змены дзейнасці (пры бесперапынным патоку наведвальнікаў);

- уменне хутка пісаць і друкаваць (пры наяўнасці камп’ютэрнага абсталявання);

- камунікабельнасць, карэктнасць у адносінах да ўсіх чытачоў, ветлівасць, спагадлівасць, здольнасць адстаяць ўласнае меркаванне без спрэчак і зняваг, уменне слухаць і чуць людзей, непрадузятасць;

- адказнасць ў адносінах да людзей і выкананай працы, пунктуальнасць, дакладнасць;

- адсутнасць эмацыйнага напружання пры працяглай манатоннай дзейнасці (пры афармленні дакументацыі) або пры адсутнасці суб’ектаў зносін;

- эмацыйная ўраўнаважанасць – неабходны абавзковы кантроль за сваімі эмоцыямі, іх праявамі;

- эстэтычнае пачуццё прыгажосці, якое дазваляе найбольш прывабна параіць літаратуру чытачам;

- начытанасць, шырокія веды ва ўсіх абласцях, звязаных з літаратурнымі творамі, аўтарамі.

Якасці, якія перашкаджаюць эфектыўнасці прафесійнай дзейнасці бібліятэкара:

- безадказнасць;

- няўважлівасць;

- эмацыйная нястрыманасць.

Калі вы вырашылі прысвяціць сябе прафесіі бібліятэкара, калі вы хочаце авалодаць спецыяльнымі ведамі, без якіх немагчыма працаваць у бібліятэцы, раім пайсці вучыцца:

УА “Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў”

Спецыяльнасць “Бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць” дае ўнікальную магчымасць навучыцца прафесійна ажыццяўляць пошук, апрацоўку, захоўванне і перадачу інфармацыі, ствараць электронныя інфармацыйныя рэсурсы розных відаў, у тым ліку базы дадзеных, электронныя бібліятэкі, электронныя калекцыі, віртуальныя выставы, мультымедыйныя даведнікі, інтэрнэт-сайты.

Атрымаўшы спецыяльнасць “Бібліятэчна-інфармацыйная дзейнасць”, вы зможаце знайсці прафесійнае прымяненне практычна ва ўсіх сферах.

УА “Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў”

http://buk.by

УА “Магілёўскі дзяржаўны бібліятэчны каледж імя А.С.Пушкіна”

2017_БИБЛИОТЕЧНЫЙ КОЛЛЕДЖ_РЕКЛАМНЫЙ БУКЛЕТ

Рыхтуе спецыялістаў па дзвюх спецыяльнасцях:

“Бібліятэказнаўства і бібліяграфія” (кваліфікацыя “Бібліятэкар-бібліёграф”) і “Дакументазнаўства і дакументацыйнае забеспячэнне кіравання” (кваліфікацыя “Сакратар-рэферэнт”)

http://mgbk.mogilev.by